Zambiya 2024 Yılı Bütçesine İlişkin Özet Not

1 Ocak 2024- 31 Aralık 2024 tarihleri arasında uygulanacak Zambiya Hükümet Bütçesi 29 Eylül 2023 tarihinde Zambiya Maliye ve Ulusal Planlama Bakanı Dr. Situmbeko Musokotwane tarafından “Ekonomik Potansiyellerin Keşfedilmesi” teması ile kamuoyu ile paylaşılmıştır.

Zambiya Hükümet Bütçesi 2024 yılında 177,9 Milyar Kıvaça (yaklaşık 8.9 Milyar ABD Doları) olarak açıklanmış olup bu tutar toplam Gayri Safi Yurt İçi Hasılanın (GSYİH) %27,8’ni oluşturmaktadır. Bir önceki yıl açıklanan bütçe ise 167,3 Milyar Kıvaça olup GSYİH’nin %31,4’ünü oluşturmaktaydı. 2024 yılı bütçesi 141,1 milyar Kıvaça (7 milyar ABD Doları) vergi gelirleri 16,3 milyar Kıvaça (0,8 Milyar ABD Doları) iç borçlanma, 3,4 Milyar Kıvaça (0,17 Milyar ABD Doları) dış yardımlar ve 17 Milyar Kıvaça (0,85 Milyar ABD Doları) dış finansman ile karşılanması beklenmektedir.  Ayrılan bütçe ile ekonomik büyümeyi teşvik ederek özel sektör yatırımlarının arttırılması, üretim ve verimliliğin artması ve kamu hizmeti sunumunun iyileştirilmesi, ekonomik dönüşüm ve istihdam artışının sağlanması, insani ve toplumsal gelişme, çevresel sürdürülebilirlik ve iyi yönetişim ortamı hedeflenmektedir.

Zambiya Hükümeti’nin önümüzdeki dönem makro-ekonomik hedefleri;

• o Ekonomik Büyümenin en az %4,8 seviyesinde gerçekleştirilmesi
• o Uluslararası (Dış) rezevlerin 3 aylık ithalatı karşılayacak büyüklükte olması
• o Enflasyonun orta vadede %6-8 seviyelerine indirilmesi
• o Vergi gelirlerinin GSYİH içindeki payının artırılması
• o Mali açığın % 4,8 seviyesine indirilmesi
• o İç borçlanmanın GSYİH’nin %2,5’nin üstüne çıkarılmaması

Söz konusu bütçenin sektörel dağılımı ele alındığında ise;

Tarım, Hayvancılık ve Balıkçılık: 2024 yılında Zambiya Hükümeti tarım, hayvancılık ve balıkçılık sektörüne 13,1 milyar Kıvaça (0,65 Milyar ABD Doları) kaynak aktarılmış olup 2023 yılı sonunda uygulanacak Kapsamlı Tarımsal Dönüşüm Desteği Programı kapsamında finansmana erişim, sulamanın geliştirilmesi, katma değerin desteklenmesi, depolama ve lojistik alanlarında kullanılması hedeflenmektedir. Bu tutarın 8,6 milyar Kıvaçası tarım girdileri, 1,7 milyar Kıvaçası stratejik gıdaların depolanması, 598,4 milyon Kıvaçası bazı bölgelerdeki ulaşım, elektrik ve sulama altyapı projeleri, 186 milyon Kıvaçası küçük ölçekli çiftçiler, tarımsal kamu çalışanları, 498,8 milyon Kıvaçası aşı, hayvan sağlığı ve veterinerlik hizmetleri için harcanması planlanmaktadır. Ayrıca pamuk değer zincirinin geliştirilmesi kapsamında pamuk tohumu, pamuk ve pamuk ürünleri üreticilerine sırayla 5, 5 ve 10 yıl vergi tatili uygulaması planlanmaktadır. Hükümet toplum temelli hayvancılık sistemini uygulayarak hayvancılığı desteklemeye yönelik bir geçiş planı yoluyla kaliteli damızlıklara sahip çiftçiler yetiştirmeyi hedeflemektedir. Programın başından 225.000 büyükbaş hayvan ülke genelinde 36.000 haneye dağıtılmış olup 2024 yılında toplam 12.000 adet kişinin bu programdan yararlanması beklenmektedir. Hükümet sürdürülebilir balıkçılığın teşviki ve avlanma yasağının uygulanması ile 2023 yılında 74.000 ton olan ulusal balık açığını 52.000 tona düşürmeyi hedeflemektedir.

İmalat Sanayi: Hükümet ülkenin sanayi ve ticaretini genişletmenin bir yolu ve üretim üssü olarak Çok Tesisli Ekonomik Bölgeleri (MFEZ'ler) teşvik etmeyi sürdürmeyi amaçlamaktadır. Bu alanda üretim yapacak firmalara çalışma izni kolaylığı ve işveren yükünün hafifletilmesi kapsamında çalışmaların yürütüleceği belirtilmiştir. 2024 yılında 391,1 milyon Kıvaça girişimcilerin desteklenmesi amacıyla kullanılacaktır. Hükümet KOBİ firmaların faalyet yürütmesi amacıyla  Chinsali, Choma, ve Kabwe’de yeni sanayi merkezleri inşa edecektir.

Turizm: 2024 bütçesinde Hükümet, bütçeye kültür turizmi, havacılık turizmi,sağlık turizmi ve spor turizmi için toplamda             769,5 milyon Kıvaça tahsis edildiğini duyurmuş ve söz konusu tutarın turizm altyapısının iyileştirilmesi, pazarlama ve tanıtım faaliyetleri, yaban hayatının geliştirilmesi ve turizm ürünlerinin yönetimi ve geliştirilmesi amacıyla kullanılması planlanmaktadır. Ayrıca Hükümet turizmin ülke ekonomisine katkısının ölçülmesini teminen “turizm uydu hesabı” programını hayata geçirmek niyetindedir.

Madencilik:  2024 yılında Hükümet Lusaka, Kuzeybatı, Güney ve Batı Eyaletleri ile Copperbelt Eyaletlerinde 2032 yılında 3 Milyon ton bakır çıkarma hedefini gerçekleştirmek amacıyla jeolojik haritalama çalışmalarına devam edecek ve bu alana  160,0 milyon  Kıvaça tahsis etmiştir. Ayrıca Hükümet, diğer mineral ve petrol kaynaklarının araştırılmasını, işletilmesini ve ticaretini artıracak çalışmalar yürütmeyi amaçlamaktadır. Bu alanda yapılacak çalışmalarda kullanılmak üzere ithal edilen makine, teçhizat ve ekipmanlarda gümrük vergisi kaldırılmıştır.

Enerji: Hükümet petrol ürünlerinin taşınmasındaki yüksek maliyetlerin azaltılması konusunda adımlar atmayı planlamakta ve düşük sülfürlü petrol ürünlerinin taşınması için çalışmalarda bulunacağını belirtmiştir. Ayrıca Zambiya, mevcut durumda 3790 megawatt enerji kapasitesini artırmayı amaçlamakta olup Kırsal Elektrifikasayon Programı kapsamında 19'u güneş enerjisi sistemi olmak üzere toplam 81 adet küçük ölçekli elektrik üretim projeleri halen sürdürülmektedir. Hidroelektrik santrallerinin yatırımlarında yatırımcı desteklemek amacıyla vergi iade başvuru süreleri 4 yıldan 7 yıla çıkarılmıştır. Jeotermal enerji yatırımlarında kullanılmak üzere ithal edilen makine, teçhizat ve ekipmanlarda gümrük vergisi kaldırılmıştır.

Ulaşım ve Lojistik: Altyapı projelerinde finansman sorununun önüne geçilmesi amacıyla Kamu- Özel Ortaklık (PPPs) modeline ağırlık verilecek olup Dünya Bankasının Kırsal Bağlantı Projesi kapsamında da ülke genelinde 4.300 km’lik yolun iyileştirilmesi hedeflenmektedir. Ayrıca gümrük alanlarında süreçlerin azaltılması amacıyla “tek ödeme sistemi”’nin hayata geçirilmesi planlanmaktadır. 2024 yılında Hükümet Kasaba Bay, Chinsali ve Choma'da havalimanlarının inşaatına başlayacak Mansa, Mbala, Mongu ve Solwezi Havalimanlarında iyileştirme çalışmaları gerçekleştirilecektir.

Diğer taraftan Zambiya Hükümeti bazı ürün ve yatırım mallarının ithalatında vergi muafiyeti ve indirimine gitmiş olup söz konusu ürünler aşağıda sıralanmaktadır.

1. Petrol ve gaz aramaları ile jeotermal enerji alanında kullanılacak makine ve ekipmanlar
2. Vagon, lokomotif ve demiryolu taşıtları
3. Elektrikle çalışan bisiklet, motosiklet, araç, kamyon, otobüs ve bunların şarj üniteleri gibi elektrik aksamları
4. En az % 5 girdisi Zambiya’dan olmak üzere motosiklet ve üç tekerli üretici firmaların ithalatları
5. Medya, film ve müzik ekipmanlarının ithalatında 3 yıl süreyle gümrük vergisinin askıya alınması
6. İnşaat, demir-çelik, transformatör, gıda sanayisi gibi çeşitli alanlarda kullanılmak üzere 7202.41.00, 7306.90.00, 3801.30.00, 0404.10.00, 7005.21.00, 7005.30.00, 7307.21.00, 7217.20.00, 7213.91.00, 7226.11.00, 3923.90.90 Gtip kodlu ürünler

Kaynak:

https://www.parliament.gov.zm/sites/default/files/images/publication_docs/2024%20BUDGET%20SPEECH_230929_174057.pdf

https://assets.ey.com/content/dam/ey-sites/ey-com/en_za/people/ey-2024-national-budget-analysis.pdf

https://pmrczambia.com/wp-content/uploads/2023/10/PMRC-National-Budget-Analysis-2024.pdf

https://www.pwc.com/zm/en/assets/pdf/zambia-illustrative-budget-analysis-2024.pdf