National Bank of Rwanda (BNR), 26 Şubat’ta yayımlanan rapora göre, Ruanda Frangı’nın dijital versiyonu olan e-Franc Rwandais (e-FRW) için olası bir Merkez Bankası Dijital Parası (CBDC) kapsamında beş aylık Kavram Kanıtlama (Proof of Concept – PoC) aşamasını başarıyla tamamladı.

Mayıs–Ekim 2025 tarihleri arasında yürütülen PoC çalışması, Ruanda’ya özgü bir CBDC’nin ulusal ödeme sistemi içinde nasıl çalışabileceğini ve vatandaşlara, işletmelere ve finansal kuruluşlara ne tür bir değer sunabileceğini test etti. PoC, International Monetary Fund (IMF) tarafından önerilen beş aşamalı CBDC geliştirme çerçevesinin ikinci adımını oluşturuyor: hazırlık, kavram kanıtlama, prototip, pilot ve üretim.

Merkez bankasına göre çalışma, perakende odaklı bir CBDC’nin teknik olarak uygulanabilir olduğunu ve güvenli, anlık dijital ödemeleri destekleyerek finansal kapsayıcılığı ve sistem dayanıklılığını güçlendirebileceğini doğruladı.

Ancak BNR, e-Franc’ın ulusal çapta ihraç edilmesine henüz karar verilmediğini vurguladı. Bir sonraki aşama, kontrollü koşullar altında gerçek kullanıcıların yer alacağı 12 aylık bir pilot uygulama olacak.

CBDC ve Fiziki Nakit

CBDC, bir ülkenin merkez bankası tarafından ihraç edilen ve düzenlenen, fiziki nakitle aynı yasal statüye sahip dijital paradır.

Kripto paralardan farklı olarak CBDC, ulusal para birimi tarafından 1:1 oranında desteklenen egemen (sovereign) yasal ödeme aracıdır. Önerilen CBDC, günlük perakende işlemler için tasarlanmıştır. e-Franc; para gönderme, işyerlerine ödeme yapma veya fatura ödeme gibi günlük işlemlerde genel halk tarafından kullanılabilecek bir perakende CBDC olarak kurgulanmıştır.

BNR’ye göre CBDC, fiziki nakdin yerini almak için değil; mobil para, banka transferleri ve kartlar gibi mevcut ödeme yöntemlerini tamamlamak için tasarlanmaktadır.

Dört Öncelikli “Odak Alanın” Test Edilmesi

CBDC çalışması, 2022–2023 yıllarında yapılan fizibilite analizlerine dayanıyor. Bu analizler, ülkeye özgü bir CBDC’nin yüksek etki yaratabileceği dört öncelikli alanı belirlemişti.

Çevrimdışı Ödemelerle Dayanıklılık

PoC aşamasının önemli çıktılarından biri, canlı bir işyeri ortamında güvenli akıllı kartlar kullanılarak çevrimdışı ödemelerin başarıyla test edilmesi oldu. İşlemler internet bağlantısı olmadan tamamlandı ve sistem yeniden bağlandığında mutabakat sağlandı.

Kullanıcı araştırmaları, bu özelliğe güçlü bir talep olduğunu gösterdi. Katılımcıların çoğu, ağ kesintilerine karşı “ihtimale karşı” bakiyelerinin bir kısmını çevrimdışı erişilebilir tutmayı tercih edeceklerini belirtti.

Ayrıca bir telekom operatörü ile iş birliği içinde USSD işlevselliği test edildi. Bu sayede akıllı telefonu olmayan kullanıcılar için tuşlu telefonlar üzerinden cüzdan oluşturma, para transferi ve bakiye sorgulama mümkün hale geldi. Akıllı telefon penetrasyonunun evrensel olmadığı bir ülkede bu, kapsayıcılık açısından kritik bir kanal olarak değerlendiriliyor.

BNR raporunda şu ifadeye yer verildi:“Bu bulgular, bir CBDC’nin çevrimdışı özellikler sayesinde kesintiler sırasında hizmetin sürdürülmesine alternatif sunarak ödeme sistemlerinin dayanıklılığını artırabileceğini doğrulamaktadır.”

İnovasyon ve Rekabet

Ruanda’nın dijital ödeme ekosistemi hâlihazırda büyük ölçüde mobil para transferleri tarafından domine edilmektedir. Bir CBDC, kamuya ait bir dijital ödeme altyapısı sunarak daha fazla rekabeti teşvik edebilir ve fintech inovasyonunu destekleyebilir.

PoC sürecinde düzenlenen ulusal bir Ideathon kapsamında fintech şirketleri ve geliştiriciler; hedefli ödemeler, harcama kontrolleri ve entegre faturalama sistemleri gibi programlanabilir cüzdan özelliklerini test etti. Programlanabilirlik, dijital para biriminin kendisi yerine cüzdan seviyesinde uygulanarak nakit benzeri tarafsızlık korunurken inovasyona alan açıldı.

Nakit­siz Ekonomiyi Destekleme

Çevrimiçi testler sırasında e-Franc; eşler arası (P2P) ve işyeri ödemelerinde anında ve kesin mutabakat (immediate finality) sağladı. Bu sayede alınan fonlar, fiziki nakitte olduğu gibi hemen yeniden harcanabildi.

115 anket katılımcısı ve 15 mülakat yapılan kişiyle yürütülen kullanıcı araştırması; aileye para gönderme, market alışverişi, online alışveriş, ulaşım ve kamu hizmetleri ödemeleri gibi günlük kullanım senaryolarına güçlü ilgi olduğunu ortaya koydu.

Ancak BNR, nakit kullanımının anlamlı şekilde azalıp azalmayacağının ancak gerçek işlemlerin yer aldığı canlı bir pilot uygulama ile belirlenebileceğini ifade etti.

Sınır Ötesi Verimlilik

PoC kapsamında kullanıcı deneyimi ile birlikte birlikte çalışabilirlik (interoperability), uyum (compliance), likidite ve döviz konularını değerlendirmek amacıyla simüle edilmiş bir sınır ötesi ödeme testi yapıldı.

Sahra Altı Afrika, havale gönderim maliyetlerinin küresel ölçekte en yüksek olduğu bölgelerden biri olmaya devam ediyor. Simülasyon, farklı ülkelerdeki CBDC sistemleri arasında koordineli ödemelerin neredeyse anlık mutabakat ve daha şeffaf döviz kuru teklifleri sağlayabileceğini gösterdi.

Pilot aşamada, bir partner merkez bankası ile sınırlı kapsamlı bir canlı koridorun test edilmesi planlanıyor.

Hukuki ve Politik Değerlendirmeler

PoC süreci, olası ihraç için hukuki yolları da inceledi ve üç seçenek ortaya koydu:

1. Merkez bankası kanununda sınırlı değişiklikler,

2. İlgili mevzuatta kademeli reformlar,

3. Ayrı bir e-Franc yasasının çıkarılması.

Önerilen çerçeve, iki katmanlı (two-tier) bir modele dayanıyor. Buna göre finansal hizmet sağlayıcıları CBDC’yi kullanıcılara dağıtacak; merkez bankası ise gözetim yapacak, limitler belirleyecek ve parasal istikrarı koruyacak.

BNR, gelecekteki aşamaların “tasarımda gizlilik” (privacy-by-design) ilkeleri, siber güvenlik standartları ve sıkı denetim mekanizmları doğrultusunda yürütüleceğini belirtti.

Sonraki Adım: 12 Aylık Pilot

PoC bulgularına dayanarak merkez bankası şimdi 12 aylık pilot aşamaya geçecek.

Pilot uygulama; Kigali’de, bir ikincil şehirde ve seçilmiş kırsal bölgelerde sınırlı ve çeşitli bir kullanıcı grubunu kapsayacak.

Öncelikler şunlar olacak:

• USSD ve düşük maliyetli cihazlar gibi kapsayıcı erişim kanallarının güçlendirilmesi,

• Kontrollü ortamlarda gerçek işyeri kullanım senaryolarının genişletilmesi,

• Partner merkez bankalarıyla birlikte çalışabilirlik ve sınırlı sınır ötesi uygulamaların derinleştirilmesi.

Pilot aşama; siber güvenlik standartları, gizlilik korumaları ve finansal kuruluşlarla yakın koordinasyon dahil olmak üzere çeşitli güvenlik önlemlerini içerecek.

BNR, gelecekte olası bir ölçek büyütme kararının kanıta dayalı biçimde alınabilmesi için net performans göstergeleri ve çıkış kriterleri tanımlayacağını bildirdi.

---