Geçen ayın sonunda, Birleşmiş Milletler Afrika Ekonomik Komisyonu (UNECA) Doğu Afrika ofisi tarafından yayımlanan bir basın bülteninde, Doğu Afrika ihracatlarının küresel ticaretteki dalgalanmalara rağmen dikkat çekici bir direnç sergilediği belirtildi. ABD’nin kapsamlı gümrük vergileri ve devam eden jeopolitik belirsizlikler sonrası düşüş beklentilerine rağmen, bölge ülkeleri ihracatta büyüme kaydetti.

UNECA verilerine göre, bölgedeki birkaç ülke sadece bu zorlukları atlatmakla kalmayıp ihracatlarını önemli ölçüde artırdı. “Doğu Afrika küresel ticaret rüzgarlarına meydan okuyor” başlıklı 2024 basın bültenine göre, Doğu Afrika Topluluğu (EAC) içindeki toplam ticaret ilk kez 11 milyar ABD dolarını aştı; bu, 2023’e göre yüzde 22’lik bir artış anlamına geliyor. Afrika içi ticaret de %8,5 oranında büyüyerek, Afrika dışına yapılan ihracattaki %0,4’lük zayıf büyümeyi açık ara geride bıraktı.

UNECA Doğu Afrika Direktörü Andrew Mold, The New Times gazetesine verdiği röportajda bu sonuçların arkasındaki temel nedenleri ve bölge ülkelerinin hammadde ihracatından katma değerli sanayi ihracatına geçişini teşvik edecek politika önerilerini paylaştı.

Doğu Afrika ekonomilerinin beklenmedik direncinin arkasındaki ana etkenler neler?

Mold’a göre, küresel ticaret sistemindeki belirsizlikler, finans piyasalarındaki dalgalanmalar ve azalan kalkınma yardımlarına rağmen 2025’te bölge ekonomilerinin lehine işleyen birkaç faktör var:

• ABD dolarının zayıflaması, borç geri ödemeleri üzerindeki baskıyı azalttı. Bazı para birimleri istikrar kazandı; Uganda şilini dolara karşı değer kazandı.

• Enflasyon çoğu ülkede düştü, çünkü küresel gıda fiyatları geriledi ve petrol ithalat faturası da azaldı.

• Rwanda, Uganda ve Tanzanya gibi ülkelerde ihracat %20–30 arasında büyüdü; 2025 verileri bu eğilimin süreceğini gösteriyor.Bu büyüme, kahve ve altın fiyatlarındaki artışla bağlantılı; ancak diğer ihracat kalemleri de güçlü performans gösterdi.

Buna karşın, Burundi, Cibuti ve Madagaskar gibi ülkelerde ihracat daraldı.

• Cibuti’deki ticaret Kızıldeniz’deki istikrarsızlıktan,

• Madagaskar’ın ihracatı vanilya fiyatlarındaki düşüşten,

• Burundi’ninki ise özel sektöre devredilen başlıca kahve ihracatçısının etkilerinden olumsuz etkilendi.

ABD’ye yapılan ihracatlardaki artış ve ABD tarifelerinin etkisi

UNECA verileri, DR Kongo, Etiyopya ve Kenya’dan ABD’ye yapılan ihracatlarda önemli artışlar olduğunu gösteriyor. Bu artışın ne kadarının ABD’nin Asya’ya uyguladığı tarifelerden kaynaklı ticaret yön değişiminden olduğu henüz net değil.

2025 Ocak–Temmuz döneminde Çin’in ABD’ye ihracatı yaklaşık üçte bir oranında azaldı.Bu durum, Çin’in ticaret yönünü yeniden şekillendirdi ve birçok ülke, özellikle Kenya, Çin’den gelen ithal ürünlerde büyük artışlar gözlemliyor. Bu da yerel sanayilerin rekabet gücü açısından endişe yaratıyor.

Öte yandan, Çin’in Afrika’dan gelen ürünlere gümrüksüz erişim tanıma kararı olumlu bir gelişme olarak görülüyor, ancak fiilen ne kadar erişim sağlanacağı ve teknik engellerin aşılabilirliği belirsiz.

EAC içi ticaretin 11 milyar doları aşması ve AfCFTA’nın rolü

Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Alanı (AfCFTA) doğrudan EAC içi ticaret artışını açıklamasa da, gelecekteki büyümeyi sürdürülebilir kılacak önemli bir araç.

• AfCFTA, tarife dışı engellerin kaldırılmasını ve komşu ülkelerle ticaretin artmasını destekleyecek.

• Kenya ile Etiyopya arasında, Moyale sınır kapısından geçen ticaret konvoyu bunun bir göstergesi oldu.

• Her iki ülke de Doğu Afrika’nın en büyük ekonomileri olmasına rağmen, yıllık ikili ticaretleri 100 milyon doların altında.

Mold, EAC’nin toplam ticaret hacminin sadece altı ülkeyi (Burundi, Kenya, Ruanda, Güney Sudan, Tanzanya, Uganda) kapsadığını, DR Kongo ve Somali’nin de dahil edilmesiyle bu rakamın daha yüksek olacağını vurguladı.

Bölgenin maden ihracatına aşırı bağımlılığı

Mineral ihracatları, bölgenin ihracat sepetinin yarısından fazlasını oluşturuyor, imalat sanayi ise sadece %17,5’e geriledi.

Mold, bu durumun kısa vadede döviz girdisi sağladığını ancak uzun vadede ekonomik dalgalanmaları artırdığını belirtti:

“Bir ekonominin hammadde ihracatına, özellikle de madenlere bağımlılığı uzun vadede büyümeyi yavaşlatır. Bu nedenle ülkelerin ihracatlarını çeşitlendirmeleri hayati önem taşıyor.”

Katma değerli ihracata geçiş için politika önerileri

UNECA, üye ülkelere bölgesel pazarı kullanarak katma değerli ve imalat ürünleri geliştirmelerini tavsiye ediyor.

“Bölgesel pazar, ekonomik çeşitlenme için en kolay ve hızlı yoldur.”

Örneğin:

• Ruanda, Gana’ya paketlenmiş ve tüketime hazır kahve ihraç etti.

• Bu sayede kahve üreticilerinin nihai satış fiyatının %8–9’unu değil, çok daha yüksek bir payını elde etmesi mümkün oldu.

Bu model, Afrika içi ticarette işlenmiş ürünlerle katma değeri artırmanın yolunu gösteriyor.

AGOA sonrası döneme hazırlık

Mold, AGOA’nın (Afrika Büyüme ve Fırsat Yasası) geleceği konusunda endişe edilmemesi gerektiğini belirtti:

• ABD, Doğu Afrika’nın toplam ihracatının sadece %3’ünü oluşturuyor.

• DR Kongo’nun bakır ve kobalt ihracatında ciddi artışlar görüldü; Nisan–Temmuz 2025 arasında 120 milyon dolardan 1,2 milyar dolara çıktı.

• Afrika genelinde ABD’ye ihracat %24 arttı.

Bu nedenle Afrika’nın ABD’ye yaptığı ihracatın aniden kesilmesi beklenmiyor.

Giyim sektöründe etkilenebilecek ülkeler ise Etiyopya, Kenya, Madagaskar ve Tanzanya.Ancak, ABD’nin Çin (%30), Bangladeş (%20) ve Vietnam (%20) gibi ülkelere uyguladığı yüksek tarifeler nedeniyle Doğu Afrika ülkeleri rekabet avantajı elde edebilir.

Mold’un uyarısı:

“ABD artık tek taraflı ayrıcalıklı ticaret anlaşmalarına sıcak bakmıyor; karşılıklı ticaret istiyor. EAC ülkeleri, ABD firmalarına gümrüksüz erişim vererek kendi pazarlarını koruma politikalarını zayıflatmaya hazır mı? Bu, ciddi bir değerlendirme gerektiriyor.”

---